Podole

Stefanówka, Czercze, Stara Uszyca, opisy i mapy

563. Stefanówka, wieś – leży na równinie, nad rzeką Bator, albo Tybr, rozdzielającą miejscowość na dwie części i wpadającą do rzeki Smotrycz. Wioska jest odległa o 20 wiorst na północ od stolicy guberni (Podolskiej) i o 6 wiorst od urzędu pocztowego w Lanckoronie. Klimatycznie, miejscowość nie jest dobra dla zdrowia, głównie z powodu braku źródlanej wody: w całym osiedlu nie ma ani jednej studni. Ludność składa się z Małorusinów ("малороссов") wyznania prawosławnego (525 mieszkańców z 544) i katolickiego (70 mieszkańców z 89). Główne zajęcie to uprawa zbóż, a z rzemiosła: tkactwo. Gleba: czarnoziem urodzajny. Osada została założona około roku 1716-tego na gruntach posiadłości Czerta należącego do biskupstwa kamienieckiego i nazwana została, według podania, Stefanówką na cześć biskupa Stefana Rupniewskiego. Część Stefanówki ten biskup przeznaczył na użytek siedziby biskupstwa w Kamieńcu (Podolskim), a drugą część na potrzeby kościoła w Czerczu. W roku 1795 część należąca do biskupstwa, przechodząc do Skarbu Państwa, została podarowana przez Cesarzową Katarzynę II-gą siostrzenicy Potiomkina, Branickiej, a ziemia należąca do kościoła częściowo stała się własnością Skarbu Państwa, a częściowo została przy kościele po dzisiejsze czasy: Branicka sprzedała swoją część Bednarowskiemu, do którego spadkobierców należy do dzisiaj. Dzięki temu podziałowi na części państwowe i prywatne osada przetrwała do dzisiaj i do niedawna każda część rządziła się osobno: w każdej części był inny starosta, inny namiestnik, i.t.p. Ważna dla osady cerkiew św. Paraski, wybudowana około roku 1733-go, co stwierdzono po jej dokładnym obejrzeniu w roku 1759-tym, od roku 1752 roku powierzona była Smotryczewskiemu dziekanowi, Stefanowi Bielawskiemu. Początkowo ta cerkiew posiadała trzy kopuły i była drewniana, tak jak stojąca obok dzwonnica i była kryta słomą, później, od 1739-go roku gontami, i wreszcie od 1871-go roku blachą.. Długość cerkwi wynosiła 8¾ sążni, a szerokość 3¼ sążnia. W 1842-gim roku cerkiew została przebudowana na życzenie parafian, w ołtarzowej części. Na "Ikonostas" – ikony umieszczono dwupiętrowo, tradycyjnie. W roku 1896-tym, na życzenie parafian i miejscowego popa, zewnętrzne i wewnętrzne mury świątyni zostały ozdobione olejnymi freskami. W pobliżu cmentarza, na miejscu poprzednio stojącego tam krzyża, ustawiono maleńką kamienną kapliczkę krytą blachą z ikoną św. Mikołaja cudotwórcy. Ziemi należącej do cerkwi było: pod zabudową: 2 dziesięciny, ziemi ornej: 34 dziesięciny 888 sążni, a wszystkiego: 36 dziesięcin 888 sążni. Budynki cerkiewnej plebanii (są) drewniane, – dla popa zbudowany w roku 1874-tym z funduszów społecznych, a dla odźwiernego w roku 1888-mym z funduszów zboru. Przy cerkwi szkoła publiczna założona około roku 1862-go, mieszcząca się w cerkiewnych zabudowaniach, a w 1898 roku otwarto szkołę czytania i pisania, głównie dla dziewcząt.

Powyższy opis skopiował Eugeniusz Czerniecki z książki: Opis statystyczny Guberni Podolskiej, Kamieniec Podolski, rok 1900. (из книги: Статистическое описание Подольской губернии. – Каменец-Подольский, 1900.)

 Tłumaczył z rosyjskiego Krzysztof Serdakowski

565.Czercze, miasto – bardzo malownicze, położone jest głównie na prawym brzegu rzeki Smotrycz, na półwyspie, podkreślającym głębokość doliny tej rzeczki, a druga część (miasteczka), nazywana Swobódką ("Слободкой") (leży na jej lewym brzegu. (Miasteczko) Jest odległe o 23 wiorsty na północ od stolicy guberni (Kamieniec Podolski), a o 5 wiorst od najbliższej stacji pocztowej we wsi Nieginie. Położenie jest bardzo dobre dla zdrowia. Obfitość wód i lasów sprawia że powietrze jest nasycone wilgocią, zarówno wiosną jak i jesienią. Ludność składa się z Małorusinów ("малороссов") wyznania prawosławnego (mężczyzn 443, kobiet 440), katolików (mężczyzn 274, kobiet 224) i Żydów (mężczyzn 82, kobiet 89). Jedynie niewielka liczba mieszkańców zajmuje się uprawą zbóż, a większa część handlem i rzemiosłami (głównie murarstwem i stolarstwem). Grunt, z wyłączeniem brzegów skalistych i piaszczystych, czarnoziemny i urodzajny; podłoże gruntu – skaliste, co tłumaczy brak w miasteczku drzew owocowych. Osada otrzymała swoją nazwę od ukraińskiego słowa "чернче" albo "чернече", co znaczy miejsce (pobytu) zakonników. Miejscowa legenda mówi, że kiedyś w tym miejscu, gdzie teraz znajduje się uroczysko "Klasztorne" ("Монастырище"), na wysokim brzegu rzeki Smotrycz znajdował się prawosławny klasztor. Ludzie powiadają, że jeszcze nie dawno na tym uroczysku znajdował się kamienny krzyż, teraz wrosły w ziemię. Zgodnie z dokumentami historycznymi Czercze zaczęło być znane w XV-tym wieku we władaniu Kamienieckich biskupów, a o prawosławnym klasztorze z tego czasu nic dokumenty nie wspominają. Można stąd przypuszczać, że Czercze należało do klasztoru i sam klasztor istniał wcześniej niż w XV-tym wieku. Jako miasteczko, Czercze pojawia się już w 1565-tym roku, a w 1578-mym jego mieszkańcy podlegali prawu magdeburskiemu i mieli prawo do dwóch jarmarków, jeden na Trzech Króli, a drugi w dniu św. Bartłomieja. Do biskupów Czercze należało do 1793-go roku, a od tego czasu stało się własnością korony i zostało podarowane przez Cesarzową Katarzynę (II-gą) siostrzenicy Potiomkina Aleksandrze Branickiej; jej córka sprzedała tą własność Cichockim a od nich kupił miasto Mateusz Chełmnicki; ten ostatni je oddał w posagu Sadowskiemu, do którego należy po dziś dzień. Cerkiew w Czerczu istniała już w XVI-tym wieku, jak zanotował proboszcz Czercza z księgach podatkowych. W zeszłym wieku istniała tutaj cerkiew Unicka, pod wezwaniem św. Mikołaja Mirlikijskiego (Мирликийского) Cudotwórcy. Nie wiadomo w jakim roku ta cerkiew została zbudowana, ale wiadomo, że wybudował ją niejaki Feodor Bałandaj, który zmarł przed rokiem 1739-tym. Ta cerkiew była drewniana i posiadała (oryginalnie) trzy kopuły. W roku 1790-tym pozostały już tylko dwie kopuły, bo trzecia została obalona przez wiatr i na jej miejscu położono dwuspadowy dach kryty słomą. Istniejąca obecnie kamienna cerkiew została wybudowana obok starej cerkwi w roku 1790-tym. Została ona ufundowana przez ówczesną właścicielkę Czercza, księżnę Branicką i parafian i poświęcona w roku 1815-tym pod wezwaniem św. Mikołaja; ale budowla nie została całkowicie wykończona: zbudowany w pośpiechu dach został pokryty częściowo gontami, a częściowo słomą. W latach (18)30-tych dobudowano dwie kopuły: jedną w połowie świątyni, a drugą nad wejściem głównym, od zachodniej strony; pod tą ostatnią kopułą umieszczona została dzwonnica, dla której to potrzeby zrobiono w kopule okrągłe okienka. W roku 1879-tym cerkiew odnowiono wewnątrz i na zewnątrz, wybudowano na kamiennej podstawie "Ikonostas" (иконостас) i ozdobiono wnętrze olejnymi malowidłami. "Ikonostas", dzisiaj poczerniały i od starości popękany, wzmocniony płótnem przyklejonym do ściany jest dziełem Baśkowa, byłego nauczyciela rysunku z Kamienieckiego gimnazjum w latach (18)70 – (18)80-tych. Do cerkwi należy: pod zabudowaniami – 2052 sążni, pól uprawnych – 20 dziesięcin 650sążni, łąk – 4 dziesięciny 671 sążni i lasu dębowego – 1 dziesięcina 1121 sążni, czyli wszystkiego razem – 26 dziesięcin 2094 sążni. Plebania z kamienia, kryta słomą, a dla jego pomocnika (псаломщика) drewniany, kryty także słomą. Oba budynki wybudowane z podatków ziemskich w roku 1895-tym, Szkoła parafialna (istniała) od roku 1868-mego, a od 1894 – mieści się w budynku publicznym.

Powyższy opis skopiował Eugeniusz Czerniecki z książki: Opis statystyczny Guberni Podolskiej, Kamieniec Podolski, rok 1900. (из книги: Статистическое описание Подольской губернии. – Каменец-Подольский, 1900.)

Tłumaczył z rosyjskiego Krzysztof Serdakowski

1215. Stara Uszyca, miasto "poza administracyjne" (заштатный город – położone jest przy ujściu rzeki Uszycy do Dniestru, w dolinie otoczonej wzgórzami. Zasiedlenie składa się z następujących części: na południowym wschodzie z samego miasteczka, albo "miasta", gdzie znajduje się bazar "Burtow", na północ "Gliniaczki", na północnym zachodzie "Nowe Osiedle" (położone na skłonie gór i założone około roku 1812-go), na południowym zachodzie "Goraszczowki", "Chyba" i "Kordona". Jedna z gór okrążających miasto nazywa się "Kałatyry" (gdzie jest jaskinia do której wejście się zawaliło), a druga (nazywa się) "Barysko". Klimat miejscowości jest zdrowy; gleba – czarnoziem, miejscami zmieniająca się w urodzajną glinę i piasek z kamieniami. Uszyca jest miastem bez większego znaczenia. Mieszkańców liczy około 5000 dusz, z tego około 2500 prawosławnych, około 2000 Żydów i około 200 katolików obojga płci. Większość mieszkańców to mieszczanie, ale znajdują się tu również chłopi i szlachta. Mieszczanie i chłopi trudnią się uprawą roli, sadownictwem, rybołówstwem spławianiem pni drzew oraz uprawą tytoniu i anyżku. Od 1894-go roku wprowadzono w mieście uproszczoną administrację; budżet miasta stanowi około 7000 rubli; sklepów jest około 40; targi tygodniowe odbywają się we wtorki. W mieście znajduje się przystań, z której odpływają na "galerach" i na tratwach: chleb, owoce surowe i suszone (przeważnie suszone śliwki) i leśny materiał (drewno). Stara Uszyca jest starą osadą. Po raz pierwszy występuje w zapisie w roku 1144-tym. W tym czasie Poniże wchodziło w skład księstwa Galicji, które w tym okresie znajdowało się we władaniu kniazia Włodzimierza Bołodarowicza. Ten galicyjski kniaź, chcąc dominować nad całą południową Rosją i rywalem, kijowskim kniaziem Wsiewołodem Olgowiczem, rozpoczął z nim wojnę (atakując) Włodzimierski dystrykt, którym władał syn kijowskiego kniazia. Kijowski kniaź ruszył z wojskiem na Galicyjskie kniaziostwo w kierunku Lwowa, a jeden z jego sojuszników, kniaź Izjasław (Wiesław ?) Dawidowicz, z połowieckim wojskiem poszedł na Poniże i zajął między innymi Uszycę. Po niedługim czasie wojujące strony pojednały się i Uszyca została zwrócona Galicyjskiemu kniaziowi. Po raz drugi Uszyca jest wymieniana w opisie trwającej przez 15 lat walki syna Galicyjskiego kniazia Włodzimierza, znanego Jarosława Osmomysła, z jego kuzynem Iwanem Rostisławiczem, znanym pod imieniem Berładnika, posiadającego niewielki udział w południowej części Galicyjskiej ziemi, a więc (również tytuł) Galicyjskiego kniazia. Wygnany ze swoich posiadłości Iwan Rostisławicz postanowił zająć Galicki tron i w 1159-tym roku zabrawszy z sobą Połowców, wrócił na swoje ziemie i wzniecił tam powstanie. Ze zwerbowanym wojskiem poszedł na Poniże i przybył do Uszycy gdzie znajdował się garnizon kniazia Galicyjskiego. Garnizon tak ostro bronił miasta, że ludzie zaczęli przebiegać na stronę oblegającego miasto kniazia. Jednakże nieporozumienia między Iwanem Berładnikiem i Połowcami spowodowały ich odejście z Uszycy i kniaź także musiał opuścić miasto i wrócił do Kijowa. Więcej wzmianek o Uszycy w annałach nie znaleziono, ale i z tych widać, że w XII-tym wieku Uszyca była znaczącym warownym miastem Poniża. Później utraciła ona to znaczenie i jej miejsce zajęła sąsiednia Bakota, stając się ważniejszym miastem Poniża w XIII-tym wieku. Ponownie Uszyca pojawiła się w dokumentach w XV-tym wieku, kiedy to została dana przez króla Jagiełłę niejakiemu Janowi Słabosiowi, ale nadanie to nie było całkowite. Uszyca pozostawała królewską własnością daną w dzierżawę ("заставной державе") na cztery pokolenia. Takimi dzierżawcami byli w XVI-tym wieku Karaczewscy i Jacymirscy; ci ostatni władali Uszycą jeszcze w pierwszej połowie XVII-tego wieku. Następnie Uszyca stała się specjalnym starostwem królewskim. Jeśli chodzi o ludność Uszycy, to ona nigdy nie była bardzo liczna, ani dawniej, ani dziś. W końcu XVII-go wieku (miasto) było kompletnie opuszczone; chociaż na początku XVIII-go wieku, po wyjściu Turków z Podola, miasteczko zaczęło się odbudowywać, ale powstanie narodowe (ukraińskie?) z roku 1702-go objęło (również) mieszkańców Uszycy i dlatego (po jego stłumieniu?) prawie wszyscy mieszkańcy, w obawie przed represją ze strony polskiej władzy, przeszli przez Dniestr do Bałachii. Później mieszkańcy wrócili, ale miasteczko nie rozwinęło się jako większe centrum handlowe, czy przemysłowe. Po przyłączeniu Podola do Rosji, Uszyckie starostwo wraz z Teremieckim i Bakockim zostało podarowane przez Cesarzową Katarzynę II-gą Wolińskiemu gubernatorowi Sergiejowi Szeremetowowi, ale z Uszyckiego starostwa dostały się Szeremetowowi jedynie wsie i osady, samo miasto Uszyca z (przynależnymi) gruntami nie weszło w skład darowizny, jako że Carskim rozkazem z 6-go lipca 1795-go roku Uszyca stała się siedzibą powiatu, a jej grunta stały się własnością miasta. (Materiały historyczne Podolskiej guberni, strony 197 i 219). Z czasem stwierdzono niewłaściwość umieszczenia administracji powiatowej w miejscu nizinnym otoczonym górami, które często zalewała woda, więc w roku 1826-tym, na skutek petycji szlachty, na siedzibę powiatu wybrano miasto Letniewice i nazwano je Nowa Uszyca, a byłe powiatowe miasto stało się miastem "poza administracyjnym" (заштатный город) i w odróżnieniu od Nowej Uszycy zostało nazwane Starą Uszycą. Jakie były cerkwie w Uszycy kiedy ona była liczącym się miastem Poniża w XII-tym wieku, nie wiadomo. Pierwsza wzmianka o istnieniu cerkwi w Uszycy pochodzi z XVI-go wieku; w rejestrach podatkowych tego czasu znajduje się pop, który płacił podatki. W XVIII-tym wieku znajdowała się w Uszycy Mikołajewska cerkiew unicka. Pierwszy znany budynek cerkwi został zbudowany w roku 1720-tym; był on drewniany, z trzema kopułami i zewnętrznym daszkiem opasującym je dookoła. Ta  budowla spaliła się około roku 1784-go i wtedy na tym miejscu rozpoczęto wznoszenie kamiennej cerkwi, ale budowa posuwała się powoli. W raporcie wizytacji budowy z roku 1791-go zanotowano, że ściany świątyni już stały, ale łuków sklepienia jeszcze nie było. W roku 1793-cim budynek cerkwi został ukończony i poświęcony, tak jak stara cerkiew, imieniem świętego Mikołaja Mirlikijskiego (Мирликийского). Ten budynek cerkwi przetrwał do dziś. Nad drzwiami wejściowymi znajduje się wyryty w kamieniu napis: "Fundator tej cerkwi Piotr Krewicki 1793 rok". Kim był ten Krewicki – nie wiadomo. Do 1795-go roku ta cerkiew była unicką, potem zmieniona na prawosławną, a z wraz z nominacją Uszycy na miasto powiatowe, (została ogłoszona) katedrą, jaką pozostawała do roku 1827-go. W latach 1881-85 budynek cerkwi został poddany kapitalnemu remontowi; dobudowano od zachodniej strony westybul, a nad nim dzwonnicę; poszerzono drzwi i okna; wymieniono dach; ogrodzono nowym płotem i odnowiono ścianę z ikonami (Ikonostas). W cerkwi znajduje się stara kapa-ornat, z białego wytłaczanego jedwabiu ozdobiona wyszytymi srebrem krzyżami, według podania, ofiarowana przez Cesarzową Katarzynę II-gą; znajduje się tam także srebrny puchar i patera, podarowane w roku 1864-tym przez Podolskiego gubernatora H.H. Suchotyna. Na zewnątrz cerkwi, z północnej strony jest wyryty w kamieniu napis: "W roku 1792-gim znajdowała się w cerkwi woda do wysokości 7 arszynów w roku 1838-mym, 26 maja, huragan po wystąpieniu (z brzegów) rzeki Dniestru zniósł kopułę cerkwi w roku 1841-szym woda zalała wszystko". Od połowy wieku XVIII-go, administracja i urząd popa cerkwi Uszyckiej była w rękach rodu Jacymirskich: Jan od roku 1759-go i Grzegorza do roku 1808-go, który początkowo był Uniatem, potem, w końcu wieku XVIII-go wieku przeszedł na prawosławie i został pochowany na cerkiewnym cmentarzu. Potem (popem) był Antoni Jacymirski, do 1827-go roku, a przeszedłszy do Nowej Uszycy został głównym administratorem (настоятелем) tamtejszej katedry. W końcu popem (cerkwi Starej Uszycy) został Włodzimierz Jacymirski, syn poprzednika (i sprawował urząd) do roku 1862-go. Gruntów należących do cerkwi: (w sumie) 55 dziesięcin 1448 sążni, w tym: pod cmentarzem 350 sążni, pod ogrodem 2048 sążni, pod lasem 8 dziesięcin 1920 sążni, a pozostałe (tereny) to grunty orne w ośmiu częściach. Pomieszczeń dla kleryków (pomocników popa) brak. W miasteczku znajduje się jednoklasowa szkoła państwowa M.N.P od roku 1843-go i kościół Rzymsko-Katolicki pod wezwaniem św. Trójcy – zbudowany w roku 1816-tym z łączną liczbą 250-ciu parafian obojga płci w Uszycy i okolicznych wioskach.

Powyższy opis skopiował Eugeniusz Czerniecki z książki: Opis statystyczny Guberni Podolskiej, Kamieniec Podolski, rok 1900. (из книги: Статистическое описание Подольской губернии. – Каменец-Подольский, 1900.)

Tłumaczył z rosyjskiego Krzysztof Serdakowski

 

Wyjaśnienia

Иконостас ("Ikonostas") – Przegroda z ikonami i rzeźbionymi drzwiami między ołtarzem a częścią dla wiernych w świątyni prawosławnej - cerkwi.

Dziesięcina – stara rosyjska miara powierzchni = 2400 sążni kwadratowych  = 1,0925 ha

Sążeń – stara rosyjska miara powierzchni = około 4.55m². Dawniej w Rosji sążeń był również miarą długości; 1 sążeń = ok.  2,133m.

Jednodworzec – Kategoria najemnych nadzorców chłopów mających prawo do pracy w carskiej Rosji do 1866-tego roku. Do 1840-go, mieli oni prawo posiadania chłopów pańszczyźnianych.

 

Stanisław Sabin i Wanda z Zawrockich Szaniawscy

Fotografie powyższe powstały z rozdzielenia ich fotografii ślubnej wykonanej w roku 1891.Poniżej ta fotografia w całości:

Pytania i komentarze

Rysunki, Fotografie, Uwagi

Aby obejrzeć detale niżej reprodukowanych map, wystarczy "kliknąć" wewnątrz każdego rysunku, czy fotografii posiadającej "link", "kliknąć" ponownie i przesuwając obraz bocznymi suwakami dotrzeć do każdego detalu. Powiększenie można również rozszerzyć, lub zwęzić i ostatecznie zamknąć "kliknąwszy" na "X" znajdujący się w prawym górnym rogu każdego powiększenia.

Mapy

Mapa współczesna Ukrainy, okolic Kamieńca Podolskiego, z roku 1990-go w oryginalnej skali 1:500 000

 

.

Mapa współczesna okolic osad Stefanówka i Czercze, z roku 1990-tego, w skali oryginalnej 1:100 000.

 

Mapa austriacka okolic Starej Uszycy, z roku 1940-go, w oryginalnej skali 1:200 000.

 

Mapa współczesna okolic Starej Uszycy, z roku 1990-tego, w skali oryginalnej 1:100 000

Fotografie Przodków

Poniżej reprodukuję fotografie moich pra-dziadków. Pewności jeszcze brak, ale wszysko wskazuje że to Oni..

Józef Szaniawski, 1879.

Rozalja Szaniawska z Gadomskich z córką 1878, żona Józefa, moja pra-babcia.

Rozalja Szaniawska z Gadomskich z córką (inną) 1879, żona Józefa, moja pra-babcia.

Józef Szaniawski, 1895.