Powiat czehryński

Czehryn, Ositniaczka, opisy i mapy

Czehryń, miasto powiatowe guberni kijowskiej, nad Taśminą, 1429 dymów, 17480 mieszkańców (11308 prawosławnych, 19 katolików, 6140 żydów), 3 cerkwie (jedna murowana), monaster żeński, 2 cukrownie, szkoła 2 klasowa, łomy kamienia, 26 wiatraków, stacja pocztowa Czehryń osadzony za przywilejem z roku 1589 przez księcia Aleksandra Wiśniowieckiego, choć już pod rokiem 1577, w opisie wyprawy Jazłowieckiego spotykamy wzmiankę: "Czehryń, tamże zamek nowy, który zowią Kitajhorodek". Zamek ten mógł jednak stać nie na miejscu późniejszego Czehrynia, lecz w dzisiejszym Kitajhorodzie na dorzeczu Wereszczanki. Dawna włość czehryńska należała do obwodu czerkaskiego i była oderwana od starostwa korsuńskiego. Przypierała do starostwa czerkaskiego i dóbr radywonowskich (Żabotyna) i ogarniała całe dolne dorzecze Taśminy aż do brzegu Dniepru oraz i górny bieg Taśminy z jej dopływami: Wereszczanką i Rosotą, w ogóle 31.6 mil kwadratowych Był to obręb późniejszego starostwa czehryńskiego, występującego już w roku 1609. Na początku XVII wieku (1616-22) w obrębie czehryńskim znajdują się "słobody", zaliczone do starostwa korsuńskiego; miasteczka: Czehryń nad Taśmina, Kryłów przy ujściu Medwedówki do Dniepru, nadto Borowica nad rzeką tej nazwy, należąca jeszcze do Czerkas. Dokoła tych miasteczek znajduje się nie wiecej nad 10 osad. W 1616 i 1622 latach Czehryń ma 50 dymów miejskich posłusznych i 500 kozackich i jest jeszcze na "słobodzie". W 1628 r. wniesiono z Czehrynia 210 złotych polskich. W skład starostwa wchodziły: Adamówka, Borki, Borowica, Iwkowce, Jabłonówka, Janówka, Jarowe, Jaskowce, Kajetanówka, Kałabarka, Kołontajew, Kryłów Stary, Lipowe, Medwiedówka, Nowosieliea, Pohorelce, Racewo, Rajgród, Rewówka, Subotów. Szabelniki, Tarasówka, Telepina, Topiłówka, Wójtowo. Czehryński powiat ma 2876.7 włók kwadratowych, 244208 mieszkańców. Z ogólnej przestrzeni 299656 dziesięcin jest 158085 dziesięcin roli, 18824 dziesięcin łąk, 41309 l dziesięcin asów. Resztę zajmują, wody, błota i nieużytki. Z ziemi użytkowej należy: 1944 dziesięcin do miast, 14950 dziesięcin do skarbu, 98920 dziesięcin do szlachty, 9875 dziesięcin do innych stanów, 112363 dziesięcin do włościan. Miejscowości zamieszkałych jest 422, mianowicie: Jedno miasto, 7 miasteczek, 80 siół, 32 wsi, 3 koi.(?), 299 osad. Do osób pochodzenia polskiego należy 50 majątków, mających 22956 dziesięcin (7 mających przeszło 1000 dziesięcin). Powiat dzieli się na trzy okręgi: Medwedówka, Kamionka, Złotopol i 15 gmin: Aleksandrowka, Cwietna, Hoło wdówka, Kamionka, Lebedyn, Ositniażka, Podorożne, Racewo, Stawidły, Subotów, Telepin, Truszowee, Trylisy, Szabelniki i Złotopol. Pod względem sądowym na 4 okręgi: Czehryn, Aleksandrówka, Kamionka i Złotopol.

Wypis ze Słownika Geograficzego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich (wydanie z roku 1900).

Tekst poprawiony i skomentowany (skróty uzupełnione) przez Krzysztofa Serdakowskiego

Ositniażka, (po polsku Ositniaczka) wieś (położona) po obu stronach rzeczki (zwanej ) Surowym Taszłykiem, którego dawniej nazywano Plecionym, o pięć wiorst powyżej wioski Ulanina. Razem z Pisarówką i Rosochowatką wieś ma 2452 mieszkańców prawosławnych obojga płci w 195 zagrodach. Wieś wzięła nazwę od faktu, że na otaczających ją nizinnych gruntach, wtedy w większości suchych, rosła obficie trawa o nazwie "ositniak".  Drzewostan wsi składał się: z małego lasku w odległości około jednej wiorsty na południe, w jarze nazywanym Kaługierowe. Według podania w lasku tym niegdyś żyli mnisi. W tym jarze widoczne są jeszcze pozostałości (starej) grobli, zwanej i dzisiaj (jeszcze) Czernczą groblą. Czy był tu kiedyś klasztor, czy to uroczysko tylko sprawia takie wrażenie, mieszkańcy wsi nie wiedzą. W pobliżu lasu Kaługierowe, z jego lewej strony, widoczny jest kurhan otoczony wałem z wejściami – zwany Gródkiem. Przeznaczenie tego Gródka i data jego zbudowania też są nieznane. Z przeciwnej strony wsi, na północ, w głębi gęstego lasu znajduje się drugi gródek, albo zamczysko, otoczone dwoma wysokimi wałami, które zarosły wiekowymi drzewami. Ten gródek – fortecę mieszkańcy nazywają Szarpene. Posiada on trzy wejścia, a w niektórych miejscach widoczne są wejścia do podziemi, w większości zawalone i nie zbadane. Według starych opowieści, w Szarpanem ukrywali się mieszkańcy (okolicy) w czasach najazdów tatarskich. Generałowa Ekaterina Dawidowa sprzedała w roku 1832-gim Ositniażkę dwóm osobom: Antoniemu Kotiużyńskiemu i Hieronimowi Grudzińskiemu. Część pierwszego pozostaje nadal w posiadaniu jego synów: Henryka, Konrada i Zygmunta Kotiużyńskich. Zadłużona część Grudzińskiego została decyzją Senatu z roku 1837-go rozdzielona między jego wierzycielami. Poniższa tabela przedstawia stan posiadania (gruntów) w Ostiniażce:

a) Konrad Kotiużyński, w spadku po ojcu Antonim
         
2401 dz. ziemi
             
500 dusz
b) Tyt(us) Burkat, kupił od Kotiużyńskich
         
1026 dz. ziemi
             
176 dusz
c) Józef Szaniawski
--
               
48 dusz
d) Mikołaj Szaniawski, wspólnie z Józefem
           
168 dz. ziemi 
               
33 dusze
e) Mikołaj Bystrzycki
           
331 dz. ziemi
               
34 dusze
f) Spadkobiercy Jakuba Dobrowolskiego
--
               
24 dusze
g) Konstancja Jasińska
           
114 dz. ziemi
               
21 dusz
h) Józef i Teofil Zubowscy, łącznie z ziemią, którą posiadają we wsi Pasterskie
           
307 dz. ziemi
               
43 dusze
i) Jakub Dybski
             
59 dz. ziemi
              
14 dusz
j) Franc(iszek) Więckowski
           
134 dz. ziemi
               
13 dusz
k) Jan Molenda
             
43 dz. ziemi
                 
3 dusze
l) Cerkiew parafialna
             
39 dz. ziemi
--

Cerkiew parafialna pod wezwaniem świętych apostołów Piotra i Pawła, drewniana, czwartej kategorii; zbudowana w 1851-szym roku na miejscu poprzedniej z roku 1764-go. Obok cerkwi we wsi znajduje się kaplica, zbudowana w roku 1816-tym przez Hieronima Grudzińskiego dla odprawiania kultu unickiego. Do niej (kaplicy) przypisano 15 dziesięcin ziemi z ogrodem, oraz (stanowisko) wikarego. Od 1839-go roku, kiedy to Unici ostatecznie połączyli się z kościołem katolickim (ekumenicznym), ta kaplica wybudowana w czasie upadku chrześcijaństwa w Ositniażce została ostatecznie zamknięta. Do parafii Ositniażki zostały przyłączone dwie cerkwie: z Pisarówki odległej o dwie wiorsty i z Rosochowatki odległej o trzy. W tych obu wioskach znajdowało się 996 dziesięcin ziemi. Obie należały do emerytowanego majora Augusta Zalewskiego. W tych wioskach żyło: w pierwszej 309-ci, a w drugiej 98-miu mieszkańców obojga płci.

Z książki Laurentego Pochilewicza.  Opowieści o zasiedlonych obszarach kijowskiej guberni. Kijów, 1864, strony 709-710.

Tłumaczył z rosyjskiego Krzysztof Serdakowski.

Wyjaśnienia

Иконостас ("Ikonostas") – Przegroda z ikonami i rzeźbionymi drzwiami między ołtarzem a częścią dla wiernych w świątyni prawosławnej - cerkwi.

Dziesięcina – stara rosyjska miara powierzchni = 2400 sążni kwadratowych  = 1,0925 ha

Sążeń – stara rosyjska miara powierzchni = około 4.55m². Dawniej w Rosji sążeń był również miarą długości; 1 sążeń = ok.  2,133m.

Jednodworzec – Kategoria najemnych nadzorców chłopów mających prawo do pracy w carskiej Rosji do 1866-tego roku. Do 1840-go, mieli oni prawo posiadania chłopów pańszczyźnianych.

 

Stanisław Sabin i Wanda z Zawrockich Szaniawscy

Fotografie powyższe powstały z rozdzielenia ich fotografii ślubnej wykonanej w roku 1891.Poniżej ta fotografia w całości:

Pytania i komentarze

Rysunki, Fotografie, Uwagi

Aby obejrzeć detale niżej reprodukowanych map, wystarczy "kliknąć" wewnątrz każdego rysunku, czy fotografii posiadającej "link", "kliknąć" ponownie i przesuwając obraz bocznymi suwakami dotrzeć do każdego detalu. Powiększenie można również rozszerzyć, lub zwęzić i ostatecznie zamknąć "kliknąwszy" na "X" znajdujący się w prawym górnym rogu każdego powiększenia.

Mapy

Mapa współczesna okolic Smily, Czehrynia i Ositniaczki, z roku 1990-tego, w skali oryginalnej 1:500 000.

.

Mapa sowiecka okolic Kijowa i Czehrynia, z roku 1953-go, w skali oryginalnej 1: 2 500 000.

Mapa współczesna okolic Kijowa i Czehrynia, z roku 1990-tego, w skali oryginalnej 1:1 000 000.

Mapa współczesna okolic Ositniaczki, z roku 1990-tego, w skali oryginalnej 1:100 000.

Powyższe mapy i opisy miejscowości z lewej strony dają dość dokładne informacje o jednym z zasadniczych miejsc w jakich nasi przodkowie osiedli na dłużej i gdzie doczekali się pewnej prosperity. Mikołaj i Józef Szaniawscy, wymienieni w tabeli posiadaczy gruntów w Ositniażce, to mój pra (Józef) i pra-pra-dziadek (Mikołaj). Niestety dane pochodzą z przed Powstania Styczniowego, po którym prawdopodobnie dobra Szaniawskich zostały skonfiskowane

 

.